Uyuyamamak ve İnsomnia

Uyku güçlüğü kişiden kişiye farklı şekillerde ortaya çıkabilir. Yatağa geçtikten sonra uykuya dalmanın uzun sürmesi, gece içinde uyanıklık dönemlerinin uzaması veya sabah erkenden uyanıp tekrar uykuya geçişin zorlaşması sık karşılaşılan deneyimler arasındadır.

Bazı kişilerde uykuya dalma güçlüğü öne çıkarken bazı kişilerde gece boyunca uykuyu sürdürme daha belirgin olabilir. Aynı kişide farklı dönemlerde farklı uyku sorunları görülebilir.

İnsomnia araştırmalarında uykuya başlama ve uykuyu sürdürme ayrı ancak birbiriyle ilişkili alanlar olarak ele alınır. Uykuya dalmanın uzaması, gece boyunca sık uyanma veya uyanık geçirilen sürenin artması uyku deneyimini etkileyebilir.

Uyku için geçirilen süre ile gerçekten uyunulan süre arasındaki fark da kişinin geceyi nasıl değerlendirdiği açısından önem taşır. Uykuya ilişkin düşünceler, gece boyunca geçen zamanı izleme ve ertesi gün nasıl hissedileceğine dair kaygılar bu deneyime eşlik edebilir.

Gece içinde kısa süreli uyanmalar uyku sürecinin doğal parçaları arasında yer alabilir. İnsomnia ile ilişkili durumlarda ise uyanıklık dönemleri kişinin dikkatini daha fazla çekebilir ve yeniden uykuya geçiş uzayabilir.

Sabah planlanandan daha erken uyanma da insomnia ile birlikte görülebilen bir başka uyku deneyimidir. Özellikle kişinin tekrar uykuya geçememesi ve bunun gündüz yaşamına yansıması klinik değerlendirmede önem taşır.

Uyku sırasında bedensel süreçlerin yanı sıra zihinsel süreçler de önem taşır. Gün içinde yaşanan olayları düşünmek, ertesi günle ilgili planlar yapmak, geçmiş konuşmaları zihinde tekrar etmek veya uyku hakkında yoğun biçimde düşünmek yatma sırasında zihinsel uyarılmayı artırabilir.

Uyku ile ilişkili düşünceler, endişeler, dikkat süreçleri ve uyku beklentileri insomnia deneyiminde önemli bir yer tutabilir. Bu nedenle uyku güçlüğü yalnızca yatağa geçilen saatlerle sınırlı bir konu olarak ele alınmaz.

Uyku kalitesindeki değişiklikler gündüz saatlerinde de hissedilebilir. Yorgunluk, dikkat ve konsantrasyonda güçlük, motivasyon değişiklikleri, irritabilite ve bilişsel performansta zorlanma insomnia ile birlikte görülebilir.

Uyku ve gündüz işlevleri arasındaki ilişki, insomnia değerlendirmesinde özellikle dikkate alınır. Uyku deneyiminin kişinin çalışma, öğrenme, sosyal yaşam ve günlük sorumlulukları üzerindeki etkisi genel tablonun önemli bir parçasıdır.

Uyku sorunlarının sık tekrarlanması ve gündüz yaşamını etkilemeye başlaması durumunda profesyonel değerlendirme düşünülebilir. Değerlendirme sırasında uyku düzeni, yaşam alışkanlıkları, kullanılan ilaçlar, fiziksel ve psikolojik durumlar ve eşlik eden diğer uyku sorunları birlikte ele alınabilir.

Uyku günlüğü ve yapılandırılmış değerlendirme araçları sürecin anlaşılmasına yardımcı olabilir. Kronik insomnia için bilişsel davranışçı terapi (CBT-I), sık başvurulan psikolojik yaklaşımlardan biridir.

• Riemann, D., Espie, C. A., Altena, E., et al. (2023). The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. Journal of Sleep Research, 32(6), e14035. https://doi.org/10.1111/jsr.14035
• Edinger, J. D., Arnedt, J. T., Bertisch, S. M., et al. (2021). Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: An American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. Journal of Clinical Sleep Medicine, 17(2), 255–262. https://doi.org/10.5664/jcsm.8986