Öfke ve Sinirlilik

Öfke, kişinin yaşanan durumu nasıl değerlendirdiğiyle bağlantılıdır. Bir davranış saygısızlık, haksızlık, tehdit veya kişisel sınırlara müdahale olarak yorumlandığında öfke hissedilebilir. Öfke sırasında düşünceler yaşanan olaya yoğunlaşabilir. Kişi kendisini savunmak, itiraz etmek, ortamdan uzaklaşmak veya karşılık vermek isteyebilir. Kalp atışının hızlanması, kasların gerilmesi, ses tonunun yükselmesi ve bedensel huzursuzluk da bu duyguya eşlik edebilir.

Sinirlilik dönemlerinde kişinin sabrı daha çabuk tükenebilir. Gürültü, beklemek, bir işin planlandığı gibi gitmemesi veya aynı sorunun tekrar yaşanması normalden daha rahatsız edici gelebilir. Sinirlilik şu şekillerde görülebilir:

• Küçük aksaklıklara sert tepki verme
• Çabuk gerilme
• Sabırsız davranma
• İnsanların sözünü kesme
• Ses tonunun kolayca yükselmesi
• Tartışmaya daha açık olma
• Yalnız kalma isteği
• Kaslarda ve çenede gerginlik
• Düşünceleri sakinleştirmekte zorlanma
• Bir konu üzerinde uzun süre öfkeli kalma

Bu tepkilerin sıklığı ve günlük yaşama etkisi, yaşanan gerginliğin düzeyi hakkında fikir verebilir.

Yoğun sorumluluklar, zaman baskısı, maddi güçlükler, ilişkilerde yaşanan sorunlar ve yeterince dinlenememek kişinin duygusal yükünü artırabilir. Bu dönemlerde küçük bir sorun bile birikmiş baskının dışa vurulduğu bir ana dönüşebilir. Stres sırasında rahatlamak ve dikkati toplamak zorlaşabilir. Kaygı ve sinirlilik de bu sürece eşlik edebilir. Uykunun bölünmesi, günlük işlerin birikmesi ve kişisel alana yeterince zaman ayrılamaması sabrı azaltabilir. Kişi öfkesinin yalnızca son yaşanan olaydan kaynaklandığını düşünebilir; oysa gün boyunca biriken yorgunluk ve baskı da verilen tepkinin yoğunluğunu etkileyebilir.

Kaygı sırasında kişi olası tehlikelere, belirsizliğe veya kontrolünü aşabilecek durumlara odaklanabilir. Bu durum uzun sürdüğünde huzursuzluk, gerginlik ve sinirlilik belirginleşebilir. Sinirlilik, yoğun kaygıya eşlik edebilen duygusal deneyimler arasında yer alır. Kaygılı bir kişi kendisini köşeye sıkışmış, anlaşılmamış veya çaresiz hissettiğinde daha sert tepkiler verebilir. Özellikle belirsizliğin sürdüğü, kişinin hızlı karar vermek zorunda kaldığı veya kontrol alanının daraldığı durumlarda öfke daha kolay ortaya çıkabilir.

Öfke bir duygudur; saldırganlık ise bu duygunun nasıl ifade edildiğiyle ilgilidir. Kişi öfkelendiğinde sesini yükseltebilir, sert konuşabilir veya karşısındaki kişiye tepki verme isteği duyabilir. Ancak öfkelenmek her zaman saldırgan davranmak anlamına gelmez.

Öfke sakin bir şekilde ifade edilebilir. Kişi neye kızdığını anlatabilir, konuşmaya kısa bir ara verebilir veya ortamdan uzaklaşarak sakinleşmeyi tercih edebilir. Saldırgan davranışlarda ise karşıdaki kişiye zarar verme, tehdit etme, aşağılayıcı konuşma ya da eşyalara zarar verme gibi davranışlar ortaya çıkabilir.

Bu nedenle öfkenin kendisi ile öfke sırasında verilen davranışsal tepkiyi birbirinden ayırmak önemlidir. Öfkenin hissedilmesi ile bu duygunun nasıl ifade edildiği ayrı konulardır. Öfke, bir ihtiyacın karşılanmadığını, sınırların aşıldığını veya kişinin kendisini haksızlığa uğramış hissettiğini gösterebilir. Verilen davranışsal tepki ise ilişkileri ve günlük yaşamı farklı biçimlerde etkileyebilir.

Sık yaşanan veya yoğunlaşan öfke, iletişim biçimini değiştirebilir. Kişi daha çabuk tartışabilir, söylenenleri eleştiri olarak algılayabilir veya konuşmalardan uzaklaşabilir. İş ve okul ortamında dikkat dağılabilir; kararlar aceleyle verilebilir. Öfkenin içe yönelmesi de mümkündür. Kişi söylemek istediklerini sürekli erteleyebilir, yaşanan olayları zihninde tekrar edebilir veya uzun süre kırgın kalabilir. Bu durum gerginliğin devam etmesine ve ilişkilerde mesafenin artmasına yol açabilir. Öfke ve sinirlilik günlük ilişkileri, işi, eğitimi veya kişinin kendisini güvende hissetmesini belirgin biçimde etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanına danışılabilir. Kişinin kendisine ya da başka birine zarar verme riski oluştuğunda güvenli bir alana geçmek ve acil destek istemek uygun olur.

• American Psychological Association. (n.d.). Anger.
• American Psychological Association. (2023, November 3). Control anger before it controls you.